Ryzyko związane ze szczepieniami i chorobami, którym zapobiegają – cz. 7: inwazyjna choroba meningokokowa (2022)

Konsultował dr hab. n. med. Ernest Kuchar, Klinika Pediatrii zOddziałem Obserwacyjnym Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Skróty: IChM – inwazyjna choroba meningokokowa, NIZP–PZH – Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego–Państwowy Zakład Higieny,KOROUN – Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego, ZOMR – zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Zakażenia meningokokowe

Choć jako zakażenia meningokokowe określa sięwszystkie choroby wywołane przez Gram-ujemnąbakterię Neisseria meningitidis (dwoinka zapaleniaopon mózgowo-rdzeniowych), znaczeniekliniczne mają zakażenia inwazyjne – posocznica izapalenie opon mógowo-rdzeniowych (ZOMR).1Ze względu na skład polisacharydowy otoczki meningokokidzielimy na 13 grup serologicznych, aleza >90% zakażeń na świecie odpowiadają meningokokinależące do serogrup A, B, C, W-135 iY.2Zakażenie przenosi się drogą kropelkową lub przezbezpośredni kontakt zwydzielinami górnych drógoddechowych. Okres wylęgania wynosi 3–4 dni(zakres 2–10dni). Zakaźność meningokoków jestograniczona. Na podstawie przeprowadzonychbadań obserwacyjnych oszacowano, że ryzyko zachorowaniapo kontakcie domowym osoby podatnejwynosi 0,2–0,4% (ryzyko zakażenia rozumianegojako nosicielstwo jest znacznie większe) ijest500–800 razy większe uosób zkontaktu domowegoniż wpopulacji ogólnej.3

Różnorodność przebiegu klinicznego

Przebieg kliniczny zakażeń wywołanych przez meningokokijest zróżnicowany – od zapalenia gardła ołagodnym przebiegu, po wstrząs septyczny kończącysię nagłym zgonem. Niestety najczęstszą postaciązakażeń meningokokowych jest inwazyjnachoroba meningokokowa (IChM), która rozwija się wwyniku przedostania się meningokoka do miejscjałowych wprawidłowych warunkach, takich jakkrew ipłyn mózgowo-rdzeniowy.4

(Video) XLIII sesja Rady Powiatu Skarżyskiego

Epidemiologia IChM

Na świecie rocznie notuje się około 300000–500000zachorowań na IChM, zczego około 135000 przypadkówkończy się zgonem (tab. 1.).2,4 WEuropiezapadalność na IChM jest na niskim poziomie – w2014 roku odnotowano 2760 przypadków, co odpowiadazapadalności na poziomie 0,5/100000.5Według danych Narodowego Instytutu ZdrowiaPublicznego–Państwowego Zakładu Higieny(NIZP–PZH) zapadalność na IChM wPolsce, wlatach2010–2016 wahała się 0,43–0,77/100000, przyczym najmniej zachorowań odnotowano w2016roku, anajwięcej w2011 roku. Zakażenia meningokokowe występują we wszystkich grupach wiekowych,ale największą zapadalność obserwujesię wpopulacji dzieci <5. roku życia, azwłaszczaprzed ukończeniem 1.roku życia. Według danychKrajowego Ośrodka Referencyjnego ds. DiagnostykiBakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego UkładuNerwowego (KOROUN) udzieci <1. roku życia zapadalnośćna IChM wlatach 2009–2016 mieściłasię wzakresie 11,60–17,71/100 000 (największa w2009 r.), aw 2016 roku wyniosła 11,60/100000.

Tabela 1. Charakterystyka inwazyjnej choroby meningokokoweja
epidemiologia na świecie rocznie notuje się 300000–500000 zachorowań,w tym 135000 przypadków śmiertelnych

w Europie w2014 r. zapadalność wyniosła 0,5/100000; odnotowano 2760 potwierdzonych zachorowań

w Polsce wlatach 2010–2016 zapadalność na IChM wahała się 0,43–0,77/100000, najmniejszą (0,43/100000) odnotowano w2016 r.; najczęstszą przyczyną zachorowań wcałej Europie iPolsce są meningokoki serogrupy B iC

okres wylęgania 3–4 dni (zakres 2–10 dni)
zakaźność niewielka; ryzyko zakażenia po kontakcie domowym osoby podatnej wynosi 0,2–0,4% ijest 500–800 razy większe uosób zkontaktu domowego niż wpopulacji ogólnej
odporność przebycie IChM nie zapewnia trwałej odporności
brak wystarczających danych otrwałości ochrony po szczepieniu

miano swoistych przeciwciał zmniejsza się wciągu kilku lat po szczepieniu

(Video) 5 rzeczy, które warto wiedzieć o zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych – odc. 2: Liczy się czas

skuteczność szczepienia nie przeprowadzono badań zrandomizacją oceniających skuteczność szczepionek wzapobieganiu IChM ze względu na małą zapadalność na tę chorobę

szczepionki skoniugowane są immunogenne wróżnych grupach wiekowych

w krajach prowadzących powszechne szczepienia przeciwko meningokokom obserwuje się zmniejszenie zapadalności na IChM

a Opracowano na podstawie 2–7 oraz 12–17 pozycji piśmiennictwa.
IChM – inwazyjna choroba meningokokowa

Zarówno wPolsce, jak icałej Europie najczęstszymczynnikiem etiologicznym IChM są meningokokiserogrupy B iC. Wlatach 2013–2016 meningokokiserogrupy B były przyczyną 534 z781zarejestrowanych zachorowań (68,4%), aserogrupyC – 205 (26,2%). Meningokoki serogrupyB stanowią również najczęstszą przyczynę IChM udzieci <5. roku życia, azwłaszcza uniemowląt.Ogólny współczynnik śmiertelności wlatach2010–2014 wyniósł 10,4%, przy czym największy(33,3%) odnotowano uosób >75. roku życia. Uniemowląt osiągnął on wartość 11,9%. W2016 rokuco 5przypadek IChM kończył się zgonem.6

Konsekwencje zachorowania na IChM

Pierwsze objawy kliniczne IChM są nieswoiste iprzypominają objawy przeziębieniowe typowe dlapowszechnie występujących zakażeń wirusowych. Wciągu pierwszych 4–6 godzin choroby pojawiająsię objawy ze strony górnych dróg oddechowych(nieżyt nosa, zapalenie gardła), gorączka, brakłaknienia, nudności iwymioty, udzieci <5. rokużycia dodatkowo drażliwość, au starszych dzieciból głowy.7,8

(Video) Prof. Jacek Wysocki: Szczepienia dorosłych

Ostre ropne zapalenie oponmózgowo-rdzeniowych

IChM najczęściej (30–60% przypadków) przebiega wpostaci ostrego ropnego ZOMR, które rozwijasię wwyniku przedostania się bakterii do płynumózgowo-rdzeniowego. Początek choroby jestnagły, przebiega dynamicznie, astan chorego zreguły jest ciężki.9 Udzieci >5. roku życia orazdorosłych typowym objawem meningokokowegoZOMR jest gorączka (>39°C), wymioty, ból głowy,światłowstręt, drażliwość, niepokój, senność isztywność karku.7 Uniektórych chorych (26%przypadków) występuje także osutka – skąpa lubnietypowa wporównaniu ze zmianami charakterystycznymidla posocznicy.8 Wprzebiegu ZOMR izapalenia mózgu może się pojawić pobudzeniepsychoruchowe izaburzenia świadomości (nadpobudliwośćlub apatia, śpiączka), drgawki (20% chorych),niedowłady spastyczne oraz niedowłady lubporażenie nerwów czaszkowych. Ostremu ZOMRczęsto towarzyszy niewydolność oddechowa.7-9 Udzieci <2. roku życia dominuje drażliwość lubapatia, natomiast nie zawsze występują typoweobjawy podrażnienia opon mózgowo-rdzeniowych. Uniemowląt może się pojawić nieutulony płacz,niechęć do jedzenia oraz uwypuklenie itętnienieciemiączka.7,8 Obrzęk mózgu to znane powikłaniemeningokokoego ZOMR, które może doprowadzićdo wgłobienia izgonu. Śmiertelność zpowodu meningokokowegoZOMR wynosi 5–18%.8

Posocznica (sepsa)

U 20–30% zakażonych rozwija się posocznica.Na początku choroby pojawia się ból kończyn dolnych,ochłodzenie obwodowych części ciała orazbladość skóry. Umłodszych dzieci dodatkowo możewystąpić senność, przyspieszenie oddechu, wysiłekoddechowy, aczasami biegunka. Wśród charakterystycznychobjawów posocznicy meningokokowejwymienia się wybroczyny iosutkę krwotoczną(40–80% przypadków). Uokoło 13% chorych wpoczątkowejfazie choroby obserwuje się także osutkęplamisto-grudkową blednącą przy ucisku (dotyczyto również osób, uktórych następnie pojawiają sięwybroczyny lub osutka krwotoczna). Do późnychobjawów posocznicy meningokokowej należy natomiastsplątanie imajaczenie związane ze spadkiemciśnienia tętniczego oraz niedokrwieniemmózgu. Wskutek namnażania się meningokoków izatorów wkrwiobiegu może dojść do niewydolnościwielonarządowej iostatecznie zgonu. Śmiertelność zpowodu posocznicy meningokokowej szacujesię na 5–30%.8,10,11 Najgroźniejszą jej postacią jesttzw. posocznica piorunująca (10–15% przypadków), wprzebiegu której często dochodzi do wylewówdo nadnerczy (zespół Waterhouse’a iFriderichsena), aśmiertelność może przekraczać nawet 70%. U12% pacjentów stwierdza się współistnienieZOMR iposocznicy.

Inne postacie zakażenia meningokokami

W rzadkich przypadkach meningokoki powodujązapalenie płuc (5–15% zakażonych, częściej udorosłych>50.rż.), zapalenie spojówek lub stawów(2% zakażonych; zwykle obejmuje jeden staw, najczęściejkolanowy idotyczy młodych dorosłych),zapalenie ucha środkowego (1% zakażonych),zapalenie nagłośni (<1%zakażonych), osierdziaoraz mięśnia sercowego, które mogą stanowić izolowanąpostać zakażenia meningokokowego lubprzebiegać zbakteriemią albo ZOMR.3,8

Powikłania IChM

Szacuje się, że 10–20% osób po przebyciu IChMdoświadcza trwałych negatywnych następstw tejchoroby,7 łącznie zniepełnosprawnością psychicznąlub fizyczną. Całkowite ryzyko upośledzeniapsychoruchowego wynosi 7%. Do najczęstszychniepełnosprawności po przebyciu IChM należyspastyczność, zaburzenia funkcji móżdżku,drgawki oraz trudności wuczeniu się. U4% pacjentówstwierdza się natomiast głuchotę. Udzieciczęściej występują problemy behawioralne ipsychologiczne,osiągają one również gorsze wyniki wnauce.8

(Video) Zakażenia meningokokowe, sepsa meningokokowa

Powikłania ostrego ropnego ZOMR

Najczęstszym powikłaniem meningokokowegoZOMR jest jedno- lub obustronny niedosłuchodbiorczy, który u2,1% osób ma ciężki przebieg, au 0,4% wymaga wszczepienia implantów ślimakowych.Ryzyko zaburzeń widzenia, drgawek orazniedowładów wynosi >2%. U1,3% osób po ropnymZOMR rozwija się kilka nieprawidłowości(tab. 2.). Ryzyko powikłań neurologicznych wwynikumeningokokowego ZOMR jest większe niż wprzypadku ZOMR oetiologii pneumokokowejlub zakażenia Heamophilus influenzae typu b.7Najczęstszym powikłaniem posocznicy meningokokowejjest przewlekły ból głowy ikończyndolnych, jednak dane dotyczące częstości ich występowaniasą ograniczone. Bliznowacenie skóry zpowodu plamicy przebiegającej zmartwicą możemieć różny zakres, od niezauważalnego do wymagającegoprzeszczepienia fragmentów skóry.Proces ten może obejmować wiele okolic ciała, alenajczęściej są to kończyny dolne, aw dalszej kolejnościkończyny górne, klatka piersiowa itwarz. Zpowodu martwicy skóry, mięśni ikości częstokonieczna jest amputacja palców lub kończyn.8 Wwieloośrodkowym badaniu obserwacyjnymwszystkie ze 146 dzieci, które przeżyły IChM,wymagały amputacji palców stóp lub wszystkichczterech kończyn, u14 znich rozwinęła się martwicaskóry, au4konieczne było przeszczepienieskóry. Ukolejnych 14 rozwinęła się jedno- lub obustronnagłuchota, u4obserwowano objawy ataksji,au3rozpoznano porażenie połowicze.7 Powstającewskutek niedokrwienia chrząstki wzrostowejróżnice wdługości kończyn często wymagająinterwencji chirurgicznej. Zarówno udzieci, jak idorosłych zostrą niewydolnością nerek wprzebieguposocznicy, upośledzenie ich funkcji możesię utrzymywać nawet przez 4lata mimo obserwowanejpoprawy wokresie zdrowienia.8Charakterystkę ipowikłania zakażeń meningokokowychpodsumowano wtabeli 1. oraz 2.2-7,12-17

Tabela 2. Konsekwencje zakażenia meningokokami iczęstość ich występowania
zaburzenia neurologiczne 7/100a
głuchota 4/100a
ZOMR 30–60/100a
zgon 5–18/100b
upośledzenie słuchu 26/1000b
głębokie upośledzenie słuchu 21/1000b
drgawki 5/1000b
upośledzenie widzenia 16/1000b
porażenia iniedowłady 6/1000b
zaburzenia behawioralne 6/1000b
posocznica 23–30/100a
zgon do 30/100c
przewlekły ból 210/1000c
bliznowacenie skóry 130/1000c
amputacje 30/1000c
posocznica piorunująca 10–15/100c
zgon do 70/100d
ZOMR + posocznica 12/100a
zapalenie płuc 5–15/100e
zapalenie stawów 2/100e
zapalenie ucha środkowego 1/100e
zapalenie nagłośni <1/100e
zapalenie osierdzia rzadkoe
zapalenie mięśnia sercowego rzadkoe
zapalenie spojówek rzadkoe
a częstość uchorych na IChM
b częstość uchorych na meningokokowe ZOMR
c częstość uchorych na posocznicę meningokokową
d częstość uchorych na posocznicę piorunującą
e częstość uzakażonych meningokokami
IChM – inwazyjna choroba meningokokowa, ZOMR – zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Zdarzenia niepożądanepo podaniu szczepionek przeciwkomeningokokom

Aktualnie dostępne szczepionki przeciwko meningokokomcharakteryzują się dobrym profilembezpieczeństwa.18 Niepożądane odczyny poszczepienne(NOP) są na ogół łagodne, ustępują wciągukilku dni inie wymagają porady lekarskiej. Są totypowe reakcje miejscowe, takie jak ból, zaczerwienie iobrzęk wmiejscu wkłucia. Zobjawówogólnych stwierdza się gorączkę, osłabienie, bólmięśni istawów, au niemowląt drażliwość, niepokójoraz brak łaknienia. Wymienione objawy sątakie same jak po innych rutynowo stosowanychszczepionkach. Wtabeli 3.,4.i5.podano częstośćróżnych NOP po podaniu szczepionek przeciwkomeningokokom obserwowanych wwybranych badaniachklinicznych.19-29
Nie potwierdzono związku przyczynowego pomiędzyszczepionkami przeciwko meningokokom awystępowaniem ciężkich NOP otrwałych następstwach.

Tabela 3. Częstość NOP po szczepieniu przeciwko meningokokom grupy B
NOP Częstość występowania
ból wmiejscu wkłucia ok. 50/100 zaszczepionych dzieci do 2. rż.
ok. 90/100 zaszczepionych dzieci >2. rż.
gorączka 36–55/100 dzieci do 2. rż.
77/100 niemowląt, gdy szczepienie przeprowadza się jednocześnie zinnymi rutynowymi szczepionkami
<10/100 starszych dzieci, młodzieży idorosłych
senność/osłabienie 25–58/100 dzieci do 2. rż.
20–28/100 dzieci wwieku 2–5 lat
złe samopoczucie 23–28/100 dzieci wwieku 6–10 lat
drażliwość 31–52/100 dzieci do 2. rż.
ból mięśni 27–29/100
ból stawów 19–27/100
ból głowy 37–50/100 nastolatków idorosłych
omdlenie 1/1000 zaszczepionych

Tabela 4. Częstość NOP po podaniu 4-walentnej szczepionki przeciwko meningokokom
NOP Częstość występowania
odczyny miejscowe 50/100 zaszczepionych osób wwieku 11–25 lat
ból wmiejscu wkłucia ok. 30/100 zaszczepionych osób wwieku 11–25 lat
ok. 32/100 zaszczepionych dzieci wwieku 2–10 lat
gorączka ok. 4/100 zaszczepionych osób wwieku 11–25 lat
ok. 5/100 zaszczepionych dzieci wwieku 2–10 lat
dreszcze 13/100 zaszczepionych osób wwieku 11–25 lat
8/100 zaszczepionych dzieci wwieku 2–10 lat
złe samopoczucie 12/100 zaszczepionych osób wwieku 11–25 lat
8/100 zaszczepionych dzieci wwieku 6–10 lat
drażliwość 19/100 zaszczepionych dzieci wwieku 2–5 lat
senność 17/100 zaszczepionych dzieci wwieku 2–5 lat
brak łaknienia 12/100 zaszczepionych dzieci wwieku 2–5 lat
ból mięśni 22/100 zaszczepionych osób wwieku 11–25 lat
8/100 zaszczepionych dzieci wwieku 6–10 lat
ból stawów 11/100 zaszczepionych osób wwieku 11–25 lat
3/100 zaszczepionych dzieci wwieku 6–10 lat
ból głowy 35/100 zaszczepionych osób wwieku 11–25 lat
19/100 zaszczepionych dzieci wwieku 6–10 lat

Tabela 5. Częstość zdarzeń niepożądanych po szczepionce przeciwko meningokokom grupy C
NOP Częstość występowania
ból wmiejscu wkłucia ok. 60/100a
75/100b
gorączka ok. 25/100a
3/100b
złe samopoczucie 35/100b
drażliwość <50/100a
nietypowy płacz ok. 60/100a
senność ok. 55/100a
zaburzenia łaknienia ok. 30/100a
wymioty <20/100a
ból mięśni 56/100b
ból głowy 49/100b
a częstość obserwowana uniemowląt
b częstość obserwowana unastolatków

Szczepionka przeciwko meningokokom grupy B

Szczególnie często odczyny miejscowe stwierdzasię udzieci >2. roku życia, młodzieży idorosłychpo podaniu szczepionki przeciwko meningokokomgrupy B. Ból wmiejscu wkłucia zgłasza około 90%zaszczepionych. Wamerykańskim badaniu obejmującymprawie 17000 osób, którym podano nieco>31000 dawek szczepionki przeciwko meningokokomgrupy B wramach działań ograniczającychogniska epidemiczne IChM na uniwersytetach,odnotowano 114 zdarzeń niepożądanych wciągu15 minut od szczepienia (głównie zasłabnięcie,poza tym omdlenie, zawroty głowy, nudności,niepokój), ale porady lekarskiej (telefonicznej lubwizyty wprzychodni) wymagało jedynie 2% zaszczepionych,głównie zpowodu gorączki, bólu wmiejscu wkłucia ibólu głowy.30 Odnotowano 3ciężkie zdarzenia niepożądane – reakcję anafilaktyczną,rabdomiolizę umężczyzny podnoszącegociężary niedługo po szczepieniu oraz utrzymującąsię przez 1dzień gorączkę zbólem mięśni isztywnością karku, przy prawidłowym wynikupunkcji lędźwiowej.
Umłodszych dzieci (do 2. rż.) typowym NOPpo podaniu szczepionki przeciwko meningokokomgrupy B jest gorączka ustępująca wciągu 3dni po szczepieniu. Ryzyko wystąpienia gorączki, atakże odczynów miejscowych jest większe wprzypadku podawania na jednej wizycie szczepiennejszczepionki przeciwko meningokokomgrupy B oraz innej szczepionki uwzględnionej wkalendarzu szczepień.2 Badania wykazały, żeprofilaktyczne podanie paracetamolu zmniejszaryzyko występowania gorączki po szczepieniuprzeciwko meningokokom grupy B uniemowląt,nie wpływając na jej immunogenność.23,24

4-walenta skoniugowana szczepionkaprzeciwko meningokokom (MCV-4)

W 2badaniach amerykańskich dotyczących ocenybezpieczeństwa MCV-4 (skoniugowanej zbiałkiemCRM197 C.diphteriae) wgrupie wiekowej2–21 lat przejrzano dokumentację medyczną prawie50000 osób pod kątem wystąpienia wciąguroku po szczepieniu różnych chorób (m.in. układunerwowego, chorób nerek, układu krwiotwórczego,chorób reumatologicznych) oraz ciężkich zdarzeńwymagających porady lekarskiej.27,28 Udzieci wwieku 2–10 lat nie wychwycono żadnego niepokojącegosygnału, natomiast wgrupie wiekowej11–21 lat stwierdzono związek czasowy pomiędzyporażeniem Bella apodaniem MCV-4 równocześnie zinnymi szczepionkami. We wnioskachautorzy napisali, że związek ten wymaga oceny wdalszych badaniach.

(Video) #5 Kierunek Zdrowie. Czy bać się chorób zakaźnych. Fakty i mity. Jak żyć zdrowo i bezpiecznie.

Monowalentna szczepionka przeciwkomeningokokom grupy C

W badaniu włoskim podsumowano dane dotyczącezdarzeń niepożądanych po szczepieniu przeciwkomeningokokom grupy C zgłaszanych przez pracownikówplacówek opieki zdrowotnej wlatach2005–2012.32 Ogółem podano prawie 452 000 dawekszczepionki, zgłoszono 110 zdarzeń, główniegorączkę (60% wszystkich zgłoszeń). Odnotowano10 przypadków drgawek gorączkowych, 4przypadkidrgawek bez gorączki i3 przypadki nieokreślonychdrgawek. Zgłaszano również osutkę skórną(10% zgłoszeń), wymioty (7,2%), senność oraz pobudzenie/niepokój (4,5%).
Wbadaniu brytyjskim (self-controlled case-series)Andrews iwsp. nie stwierdzili wpływu szczepionkiprzeciwko meningokokom grupy C na ryzykowystąpienia drgawek lub plamicy po szczepieniu.33 Badanie to przeprowadzono zpowodu zgłaszania tych objawów jako zdarzeń niepożądanychpo szczepieniu przeciwko meningokokom grupy Cdo biernego systemu nadzoru.

Podsumowanie

Objawy niepożądane po szczepieniu przeciwkomeningokokom to typowe reakcje miejscowe lubogólne, które obserwuje się również po podaniuinnych szczepionek. Większość znich nie wymagaporady lekarskiej iustępuje wciągu kilku dni.IChM występuje rzadko, jednak często ma ciężkiprzebieg. Porównanie ryzyka zgonu itrwałychpowikłań związanych zniepełnosprawnością ruchowąi/lub intelektualną uchorych na IChM zryzykiemNOP wskazuje na zdecydowaną przewagękorzyści ze szczepienia.

Piśmiennictwo:

1. Kuchar E.: Zakażenia meningokokowe, sepsa meningokokowa. www.choroby-zakazne.mp.pl/choroby
2. Matkowska-Kocjan A., Szenborn L.: Szczepionka przeciwko meningokokom grupy B – długooczekiwana składowa kompleksowej profilaktyki inwazyjnej choroby meningokokowej.Med. Prakt. Szczepienia 2/2016, s. 47–55
3. Meningococcal disease. (W): Hamborsky J., Kroger A., Wolfe S. (red.): Centers for DiseaseControl and Prevention. Epidemiology and prevention of vaccine-preventable diseases.13th ed. Washington D.C. Public Health Foundation, 2015
4. Jafri R.Z., Ali A., Messonnier N.E.: Global epidemiology of invasive meningococcal disease.Popul. Health Metr., 2013; 11: 17
5. ECDC. Invasive meningococcal disease. Annual Epidemiological Report, 2016. www.ecdc.europa.eu/en
6. www.koroun.edu.pl
7. Granoff M.D., Pelton S., Harrison H.L.: Meningococcal diseases (W): Plotkin S.A.,Orenstein W.A., Offit P.A. (red.): Vaccines. Wyd. 6. Elsevier, 2013
8. Pace D., Andrew J. Pollard J.A.: Meningococcal disease: clinical presentation and sequelae.Vaccine, 2012; 30: 3–9
9. Gajewski P. (red.): Interna Szczeklika. Kraków, Medycyna Praktyczna, 2017
10. Smith I., Bjornevik A.T., Augland I.M.B. iwsp.: Variations in case fatality and fatality riskfactors of meningococcal disease in Western Norway, 1985–2002. Epidemiol. Infect., 2006; 134: 103–110
11. van Deuren M., Brandtzaeg P., van der Meer J.W.M.: Update on meningococcal diseasewith emphasis on pathogenesis and clinical management. Clin. Microbiol. Rev., 2000; 13: 144–166
12. CDC. Meningococcal disease. www.cdc.gov
13. Cohn A.C., MacNeil J.R., Harrison L.H. iwsp.: Effectiveness and duration of protection ofone dose of ameningococcal conjugate vaccine. Pediatrics, 2017; 139 (2). pii: e20 162 193
14. www.cdc.gov/vaccines
15. Ali A., Jafri R.Z., Messonnier N. iwsp.: Global practices of meningococcal vaccine useand impact on invasive disease. Pathog. Glob. Health., 2014; 108: 11–20
16. Sadarangani M., Scheifele D.W., Halperin S.A. iwsp.: The impact of the meningococcalserogroup C conjugate vaccine in Canada between 2002 and 2012. Clin. Infect. Dis., 2014; 59: 1208–1215
17. Parikh S.R., Andrews N.J., Beebeejaun K. iwsp.: Effectiveness and impact of areducedinfant schedule of 4CMenB vaccine against group B meningococcal disease in England: anational observational cohort study. Lancet, 2016; 388: 2775–2782
18. Green book. Immunisation against infectious disease. www.gov.uk/government
19. Martinón-Torres F., Safadi M.A.P., Martinez A.C. iwsp.: Reduced schedules of 4CMenBvaccine in infants and catch-up series in children: Immunogenicity and safety results from arandomised open-label phase 3b trial. Vaccine, 2017; 35: 3548–3557
20. Vesikari T., Esposito S., Prymula R. iwsp.: Immunogenicity and safety of an investigationalmulticomponent, recombinant, meningococcal serogroup B vaccine (4CMenB)administered concomitantly with routine infant and child vaccinations: results of tworandomised trials. Lancet, 2013; 381: 825–835
21. Leca M., Bornet C., Montana M. iwsp.: Meningococcal vaccines: current state and futureoutlook. Pathol. Biol. (Paris), 2015; 63: 144–151
22. McQuaid F., Snape M.D., John T.M. iwsp.: Persistence of specific bactericidal antibodiesat 5years of age after vaccination against serogroup B meningococcus in infancy andat 40 months. CMAJ, 2015; 187: E215–23
23. Prymula R., Esposito S., Zuccoti G.V. iwsp.: Aphase 2randomized controlled trial of amulticomponent meningococcal serogroup B vaccine (I). Effects of prophylactic paracetamolon immunogenicity and reactogenicity of routine infant vaccines and 4CMenB.Hum. Vaccin. Immunother., 2014; 10: 1993–2004
24. Toneatto D, Pizza M., Masignani V. iwsp.: Emerging experience with meningococcalserogroup B protein vaccines. Expert Rev. Vaccines, 2017; 16: 433–451
25. Gasparini R., Conversano M., Bona G. iwsp.: Randomized trial on the safety, tolerability,and immunogenicity of MenACWY-CRM, an investigational quadrivalent meningococcalglycoconjugate vaccine, administered concomitantly with acombined tetanus, reduceddiphtheria, and acellular pertussis vaccine in adolescents and young adults. Clin. VaccineImmunol., 2010; 17: 537–544
26. Black S., Klein N.P., Shah J. iwsp.: Immunogenicity and tolerability of aquadrivalentmeningococcal glycoconjugate vaccine in children 2–10 years of age. Vaccine, 2010;28: 657–663
27. Tartof S.Y., Sy L.S., Ackerson B.K. iwsp.: Safety of quadrivalent meningococcal conjugatevaccine in children 2–10 years. Pediatr. Infect. Dis. J., 2017. doi: 10.1097/INF.0 000 000 000 001 696
28. Tseng H.F., Sy L.S., Ackerson B.K. iwsp.: Safety of quadrivalent meningococcal conjugatevaccine in 11- to 21-year-olds. Pediatrics, 2017; 139(1). pii: e20 162 084
29. Safadi M.A., Martinon-Torres F., Weckx L.Y. iwsp.: Immunogenicity and safety of concomitantadministration of meningococcal serogroup B (4CMenB) and serogroup C (MenC-CRM)vaccines in infants: Aphase 3b, randomized controlled trial. Vaccine, 2017; 35: 2052–2059
30. Choo S., Zuckerman J., Goilav C. iwsp.: Immunogenicity and reactogenicity of agroup Cmeningococcal conjugate vaccine compared with agroup A+C meningococcal polysaccharidevaccine in adolescents in arandomised observer-blind controlled trial. Vaccine,2000; 18: 2686–2692
31. Duffy J., Johnsen P., Ferris M. iwsp.: Safety of ameningococcal group B vaccine used inresponse to two university outbreaks. J. Am. Coll. Health., 2017; 31: 1–8
32. Levi M., Donzellini M., Varone O. iwsp.: Surveillance of adverse events following immunizationwith meningococcal group C conjugate vaccine: Tuscany, 2005–2012. J. Prev.Med. Hyg., 2014; 55: 145–151
33. Andrews N., Stowe J., Miller E. iwsp.: Post-licensure safety of the meningococcal groupC conjugate vaccine. Hum. Vaccin., 2007; 3: 59–63

Videos

1. III Ogólnopolski Kongres Pielęgniarek i Położnych POZ „Wiem, więc szczepię” Dzień II
(NaczelnaIzba)
2. Sepsa. Co warto o niej wiedzieć?
(Uniwersytet Jagielloński)
3. Jak rozpoznać sepsę
(Medical Tribune)
4. Jakość i bezpieczeństwo suplementów diety.
(Polska Grupa Farmaceutyczna)
5. O pneumokokach i następstwach zakażeń przez nie wywoływanych
(CowZdrowiu)
6. Sepsa i wstrząs septyczny
(Tumi TV)

Top Articles

You might also like

Latest Posts

Article information

Author: Arline Emard IV

Last Updated: 09/06/2022

Views: 5969

Rating: 4.1 / 5 (52 voted)

Reviews: 83% of readers found this page helpful

Author information

Name: Arline Emard IV

Birthday: 1996-07-10

Address: 8912 Hintz Shore, West Louie, AZ 69363-0747

Phone: +13454700762376

Job: Administration Technician

Hobby: Paintball, Horseback riding, Cycling, Running, Macrame, Playing musical instruments, Soapmaking

Introduction: My name is Arline Emard IV, I am a cheerful, gorgeous, colorful, joyous, excited, super, inquisitive person who loves writing and wants to share my knowledge and understanding with you.